Şovak Köprüsü, Kaşlıca Kalesi, Memekli Mağara, Tut Ulu Camii ve 600 yıllık çınar ağacı gibi önemli yapılar bulunmaktadır. Şovak Köprüsü, Osmanlı döneminde kervanların geçiş noktasıydı.
Kaşlıca Kalesi, Babil dönemine uzanan bir geçmişe sahiptir. Memekli Mağara, doğal su çıkışıyla dikkat çekerken, Tut Ulu Camii zarif mimarisiyle öne çıkıyor. 600 yıllık çınar ağacı ise ilçenin simgesi olarak korunmaktadır.
1. Şovak Köprüsü
Şovak Deresi üzerinde inşa edilmiş tarihi bir köprüdür. Osmanlı döneminde kervanların Vijne Köprüsü'nden gelerek buradan geçtiği kaydedilmiştir. Halk arasında "Gorlam" olarak bilinen vadide, suyu aşağıya aktarmak amacıyla kayalara oyulmuş su kanalları ve mağaralar bulunmaktadır.
Yöredeki sulama kanalları ve kapalı künk kalıntıları, Göksu Vadisi'ndeki sulama sistemlerinin çok eski tarihlere dayandığını ortaya koymaktadır.
2. Kaşlıca Kalesi
Kaşlıca Kalesi, halk arasında "Mihri Babil Kalesi" olarak tanınmakta olup, Babil Krallığı döneminde inşa edildiği düşünülmektedir. Genellikle yüksek alanlara inşa edilen kalelerin aksine, bu kale Kaşlıca köyündeki Aşağı evlerin bulunduğu vadiye yerleştirilmiştir.
Kale içinde duvar kalıntıları, ok mazgalları ve su kanallarının kalıntıları bulunmaktadır. Kalenin yüksek noktalarında yer alan ve halk arasında karakol veya gözetleme yeri olarak adlandırılan bölümler mevcuttur. Rivayetlere göre, Battal Gazi bu kaleyi Malatya'dan gelerek fethetmiştir.
3. Memekli Mağara
Memekli Mağara, ilginç adı ve doğa harikası oluşumuyla dikkat çeker. Samsun’un Tut ilçesinin kuzeyindeki Cıllaz Mevkii'nde yer alan bu mağara, özellikle ilkbahar aylarında farklı bir doğa olayıyla öne çıkar.
Mağaranın yüzeyinden iki farklı noktadan su çıkması, bu suyun çıkış şekli halk arasında kadın memesine benzetildiği için "Memekli Mağara" adı verilmiştir.
4. Tut Ulu Camii
Tut Ulu Camii, Tut İlçe merkezinde yer alan Tut Ulu Camii, zarif mimarisi ve sağlam yapısıyla dikkat çekmektedir. Minaresi düzgün kesme taştan inşa edilmiş olup, doğu ve güney cephelerindeki beden duvarları da aynı malzemeden yapılmıştır.
Camii, iki kemerli son cemaat yeriyle dışarıdan hoş bir görünümdür. Üstü düz dam şeklinde olup, sac ile örtülmüştür. İç mekanda, dörtgen ayaklar ve sütunlar üzerine oturan üç sıra kemerli bir yapı dikkat çekmektedir.
Bu kemerlerin üzerinde yer alan tavan ahşap kaplama ile estetik bir zenginlik kazanmıştır. Minaresinin kaidesinde bulunan yapım kitabesi, caminin Hacı Hasan tarafından 1736-37 yıllarında yaptırıldığını ortaya koymaktadır.
5. Hacı Muhammed Dağı
Adıyaman'ın Tut ilçesinde bulunan Hacı Muhammed Dağı, geleneksel turizm alanlarının dışında bir doğal zenginlik sunmaktadır. Bu dağda, 100 milyon yıl öncesine ait taşlaşmış canlı kalıntıları gözlemlenebilir.
6. Malkayısı
Malkayısı, Osmanlı döneminde eşkıyaların yol keserek kayaları oyarak yol açtığı bir bölgedir. Meryemuşağı köyü sınırları içinde yer almaktadır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Trabzon'dan Halep'e giden kervan yolunun buradan geçtiği söylenmektedir.
Bu yolun bazı kısımları, taştan oyulmuş olarak günümüze kadar ulaşmıştır.
7. Salah Camii
Salah Camii'nin 1630 yılında inşa edildiği düşünülmektedir. Ancak, birçok kez yıkılıp yeniden inşa edildiği için tarihi özelliklerini büyük ölçüde yitirmiştir. Bu durum, caminin özgün yapısını ve mimari detaylarını etkilemiştir.
8. Musalla Camii
1913 yılında inşa edilmiştir ve daha sonra çeşitli tarihlerde restorasyon çalışmalarına tabi tutulmuştur. Tek şerefeli minaresi, ilçenin tarihi eserleri arasında önemli bir konumda yer almaktadır. Özellikle işlemeli ahşap iç yapıları, estetik açıdan dikkat çekici bir özellik taşımaktadır ve camiye özgün bir zarafet katmaktadır.
9. Geyik Mağarası
Geyik Mağarası, Memekli Mağara'nın 500 metre doğusunda, sarp kayaların içine oyulmuş bir yapıdır. Giriş kısmı oldukça dar olsa da, içerisi bir oda genişliğindedir. Bu özellik, mağaranın bir mesken olarak kullanıldığını göstermektedir.
10. Tum Tumu Mağarası
Tum Tumu Mağarası, Çanakçı mevkiinde, Gölbağların üst kısmında yer alan büyük bir kayanın içine oyulmuştur. Girişi dar olan bu mağaranın içi bir oda genişliğinde olup, hem doğal bir sığınak hem de yerleşim yeri işlevini taşımaktadır.
11. Şeyh Ali Baba Türbesi
Tut ilçesi merkezindeki Tepebağ mevkiinde, Fatih İlkokulu'nun güneybatısında yer almaktadır. Türbenin, Abdurrahman Erzincani'nin oğlu Mehmet'e ait olduğu düşünülmekte, ancak halk arasında "Şeyh Ala Baba" olarak bilinmektedir.
Ziyaretçiler, burada bir gece konaklayıp pilav pişirerek çevredeki evlere dağıtır ve çocuklara yedirirler. Bu uygulama, hastalıklarına şifa dilemek amacıyla yapılmaktadır.
12. Tut Anıt Ağacı
Tut'ta bulunan ve "anıt ağacı" olarak tescillenen bu doğal tabiat varlığı, ilçenin simgesi olarak bilinir. Şanlıurfa Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu tarafından koruma altına alınan bu çınar ağacının, yaklaşık 600 yıllık olduğu tahmin edilmektedir.
Gövdesinin çapı 5.40 metre olan çınar, 45 metre yüksekliğiyle etkileyici bir görünüme sahiptir. Bu görkemli ağaç, bölgenin tarihi ve kültürel mirasını temsil eden önemli bir unsurdur ve korunması gereken değerli bir tabiat varlığı olarak öne çıkmaktadır.
